Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) heeft het initiatief genomen voor het project 'WO2 in 100 Foto’s'. Elke provincie leverde hieraan een bijdrage met een selectie van de 50 meest aansprekende oorlogsfoto’s uit de provincie, die tot stand is gekomen op basis van publieksstemmen. Het Historisch Centrum Overijssel heeft deze verkiezing georganiseerd. Een deel van de Overijsselse foto’s is ook opgenomen in het boek 'WO2 in 100 Foto’s'. Op de cover van het boek staat een Overijsselse inzending: een foto van een schuilende moeder met kind in Markelo.
De Museumfabriek kreeg de eer om als expositieruimte te fungeren voor deze indrukwekkende tentoonstelling. Helaas zijn wij nog niet open voor bezoek dus bieden we de mogelijkheid om op deze pagina de expositie online te bezoeken. De tentoonstelling bestaat uit vijf thema's: 'oorlogsvoering', 'vervolging', 'bezetting en collaboratie', 'verzet en repressie' en 'dagelijks leven'.
Oorlogsvoering
Inval Haaksbergen
Haaksbergen, 10 mei 1940, Intocht van de Duitse troepen in de kom van Haaksbergen. Fotograaf onbekend. Bron: Historische Kring Haaksbergen.
Intocht van Duitse troepen in de kom van Haaksbergen. Kennelijk waren daarvoor geen tanks en vliegtuigen nodig. Het had iets weg van een 'stille' optocht. De Duitsers vervolgden de tocht daarna richting de Gelderse Achterhoek. De Haaksbergse bevolking sloeg de legerstoet met gemengde gevoelens gade. Nadien nam in eerste instantie het gewone leven weer zijn loop. Eind 1942 werd de sfeer in het dorp grimmiger door allerlei acties en razzia's. Al met al verloren 117 inwoners van het dorp tijdens de oorlog het leven. Een week voor de bevrijding op 1 april 1945 werd Haaksbergen gebombardeerd, waardoor nog eens 57 inwoners het leven lieten.
Inval Deventer
Deventer, 1940, De foto is ingekleurd door Piece of Jake/Jakob Lagerweij.
Toen op 10 mei 1940 de Duitsers Nederland binnenvielen, blies men volgens plan de spoorbrug en schipbrug bij Deventer op. Het lukte de Duitse troepen evenwel om bij Zutphen de IJssel over te steken. Al in de middag van 10 mei was Deventer in Duitse handen. De Duitsers repareerden zo snel mogelijk de spoorbrug. Deze foto met Duitse soldaten op de spoorbrug dateert van de zomer van 1940.
Weer thuis
Enschede, juni 1940. Fotograaf: Henk Brusse. Bron: collectie Brusse.
Op 8 juni 1940 besloot Hitler dat alle 22.000 Nederlandse krijgsgevangenen vrijgelaten zouden worden. Ze keerden per trein terug richting huis en kwamen een dag later bij Oldenzaal ons land binnen, waar ze als helden werden onthaald. Bij thuiskomst in hun eigen stad of dorp, zoals hier in de straten in Enschede, wachtte de soldaten een enthousiaste ontvangst door de bevolking.
Luchtoorlog Zwolle
Zwolle, 1943, Fotograaf onbekend. Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Tijdens de oorlog kwamen in Overijssel in totaal 456 toestellen neer, waarvan 240 aan geallieerde zijde. In de laatste fase van de oorlog vielen de geallieerden Duitse stellingen, strategische Nederlandse objecten en spoorverbindingen aan. De luchtoorlog bleef niet zonder gevolgen. Aan Duitse kant moest bijvoorbeeld een jachtvliegtuig een noodlanding maken in de kassen van een kwekerij in Ittersum bij Zwolle. Op de foto zien we een Duits toestel dat in 1943 verongelukte bij een viaduct aan de Hoogstraat in Zwolle.
Luchtoorlog Enschede
Enschede, 20 augustus 1940, Fotograaf: Henk Brusse. Bron: collectie Brusse.
Op 16 augustus 1940 probeerden vier soldaten van de Duitse Wehrmacht een op de Voortsweg in Enschede neergekomen blindganger te demonteren. Dat lukte niet; de bom kwam tot ontploffing en de vier militairen kwamen om het leven. Wat volgde was een groots opgezette begrafenis met veel militair vertoon op de Oosterbegraafplaats in Enschede.
Luchtoorlog Vroomshoop
Vroomshoop, 28 juni 1944, Fotograaf: onbekend. Bron: privécollectie Hans Nieboer.
Op 29 juni 1944 raakte een Amerikaanse bommenwerper B17G, ook wel Vliegend Fort genoemd, boven Twente in de problemen door vijandelijk vuur. Eén voor één sprongen de bemanningsleden met hun parachutes uit het zwaar beschadigde toestel, dat een wonderbaarlijk zachte buiklanding maakte op het aardappelveld van boer Jan Lambers in Vroomshoop. Omwonenden gingen meteen kijken en zagen hun kans schoon. Ze namen onder meer sigaretten, leren jacks met caps, een kompas en een radio uit het vliegtuig mee. De Duitsers arriveerden pas uren later en stelden het vliegtuig, nog met de nodige gevaarlijke brandstof aan boord, veilig. Iedere overtreder en gauwdief moest van de bezetter de gestolen spullen weer inleveren bij dorpskapper Kuiper in Vroomshoop. Wie dat niet deed, zou worden weggevoerd. Dat laatste gebeurde gelukkig niet.
Luchtoorlog Zwolle
Berkum, 10 januari 1944, Fotograaf: Age Brouwer. Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Een Amerikaanse bommenwerper stortte op 11 januari 1944 in Berkum bij Zwolle neer. De helft van de bemanning wist uit het vliegtuig te springen. Op de foto brengen omwonenden de gewonde boordschutter Harlan Mann naar een nabijgelegen boerderij. Met twee andere bemanningsleden zou hij diezelfde dag nog door de Duitsers krijgsgevangen worden genomen. Het vliegtuig was uit Engeland vertrokken om fabrieken in Duitsland te bombarderen. Vanwege het slechte weer werd het doel van de actie verlegd naar spoorwegknooppunt Bielefeld. Voor en na het afwerpen van de bommen kreeg het vliegtuig daar te maken met Duits afweergeschut, waardoor twee van de vier motoren uitvielen. De piloot wist het toestel nog een tijd in de lucht te houden, maar uiteindelijk stortte het vlakbij de Boerendanserdijk in Berkum neer.
Luchtoorlog Weerselo
Weerselo, 27 juni 1942, Fotograaf: Joseph Beijvoets. Bron: Vereniging Heemkunde Oalde Gemeente Weersel en stichting Heemkunde Tubbergen.
Amateurfotograaf Joseph Beijvoets legde in Weerselo stiekem de begrafenis vast van de bemanning van een Engelse bommenwerper. Het toestel maakte deel uit van een armada van 1.077 vliegtuigen om Bremen te bombarderen en werd in de nacht van 25 op 26 juni 1942 neergeschoten door een Duits jachtvliegtuig. De bommenwerper stortte neer op een boerderij in marke Dulder. De volledige bemanning kwam om het leven, de boerderij werd vernield maar de bewoners kwamen met de schrik vrij. Alle restanten werden door de Duitsers zorgvuldig opgeruimd. Op 28 juni werden de stoffelijke resten van de ongeïdentificeerde bemanning in vijf kisten begraven op de begraafplaats in Weerselo. Een peloton Duitse soldaten brengt op de foto de laatste militaire eer aan de omgekomen piloten.
Bombardement Deventer
Deventer, 28 oktober 1944, Fotograaf: onbekend. Bron: Historisch Centrum Overijssel (collectie Imperial War Museum).
Bombardement op de spoorbrug in Deventer op zaterdagmiddag 28 oktober 1944 in de namiddag. De bommen sloegen ook in op de straten in de omgeving van de brug, met name Kapjeswelle, Zwolseweg en Schoolstraat. Maar liefst 46 doden kwamen om het leven. De spoorbrug over de IJssel was van groot strategisch belang als belangrijke schakel tussen Duitsland en West-Nederland. Vanaf 15 oktober 1944 voerden de geallieerden verschillende bombardementsvluchten op de brug uit, maar zonder succes. De brug bleef intact. Bij de bevrijding ging de brug alsnog de lucht in, nu door toedoen van de wegtrekkende Duitsers.
Bombardement Hengelo
Hengelo, 8 oktober 1944, Fotograaf: onbekend, Bron: gemeentearchief Hengelo.
Op 6 en 7 oktober 1944 werd de Hengelose binnenstad zwaar gebombardeerd door de geallieerden. Het station van Hengelo was het doel van de luchtaanvallen, maar veel bommen misten doel en vielen op het centrum van de stad. Er kwamen 112 burgers om en de Hengelose binnenstad werd voor een aanzienlijk deel verwoest. Op de foto staan Duitse militairen tussen het puin op de Enschedesestraat. Op de achtergrond staat de St. Lambertuskerk, die onbeschadigd de oorlog doorkwam.
Bevrijding Hengelo
Enschede, 2 april 1945, Fotograaf: onbekend. Bron: Nationaal Archief (beeldnummer 900-2370).
De bevrijding van Borne en Hengelo begin april 1945 was een geïntegreerde operatie uitgevoerd door de 43e Wessex Divisie met ondersteuning van de 8e Pantserbrigade en de 1e Royal Dragoons. Hier zien we de situatie op de driesprong Hengelosestraat-Bosweg ter hoogte van uitspanning De Broeierd. De foto toont een Shermantank van de Sherwood Rangers Yeomanry en een Brencarrier van het 7e Royal Hampshire Regiment.
Bevrijding Enschede
Enschede, 1 april 1945, Fotograaf: Henk Brusse. Bron: collectie Brusse.
Enschedese kinderen waren natuurlijk gefascineerd door die stoere bevrijders en de indrukwekkende hoeveelheid geallieerd legermaterieel. Iedereen wilde graag een ritje maken op een jeep of ander legervoertuig. En soms mocht het even. De Enschedese fotograaf Henk Brusse maakte foto's door heel Nederland en legde dit tafereel in zijn woonplaats vast kort na de bevrijding op 1 april 1945.
Bevrijding Nijverdal
Nijverdal, 8 april 1945, Fotograaf: onbekend. Bron: Historische Kring Hellendoorn-Nijverdal.
Op maandagavond 9 april werd Nijverdal bevrijd. Vooraf hadden enkele gewapende leden van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten waardevolle inlichtingen verstrekt aan het Canadese commando in Rijssen. De Canadezen besloten vervolgens om direct naar Nijverdal door te stoten en het dorp te bezetten. Binnen een uur na de binnenkomst van de bevrijders namen NBS-ers ongeveer 20 Duitsers gevangen. De meeste Duitsers hadden die maandagmiddag hun wapens al opgepakt en waren vertrokken in noordwestelijke richting. Er vonden dan ook geen grote gevechten plaats. De volgende morgen trokken de Canadezen naar Hellendoorn, waarmee de gehele gemeente was bevrijd.
Bevrijding Vriezenveensewijk
Vriezenveen, 7 april 1945, Fotograaf: J. Klinkhamer. Bron: privécollectie familie Klinkhamer.
In Westerhaar-Vriezenveensewijk was in april 1945 vijf dagen lang het ‘Regiment Hoofd Kwartier’ (RHQ) van de Manitoba Dragoons gevestigd. Hiervandaan werd de bevrijding van Noord-Oost Overijssel geregisseerd. Het was een drukte van belang, met soldaten en voertuigen. Op zondag 8 april zou de zoon van Arnolda en Johan Klinkhamer gedoopt worden. Een soldaat merkte op: “Just call him Johnny”. En dat gebeurde. Zo werd de naam Johnny Klinkhamer een speciale herinnering aan de bevrijding. Familie Klinkhamer onderhield met een van de commandanten, Major Norman B. Keith, tot aan zijn overlijden op 104-jarige leeftijd in 2016 nauw contact.
Bevrijding gijzelaars Heino
Zwolle, 13 april 1945, Fotograaf: onbekend. Bron: Vereniging voor Heemkunde Omheining in Heino.
Op 11 april 1945 werden 66 mannen uit Heino door de bezetter gegijzeld vanwege een incident waarbij een Duitse soldaat het leven liet. Na een nacht te hebben doorgebracht in een kleine serre van een lokaal café te Heino werden ze, terwijl de Canadezen Heino naderden, gedwongen naar Zwolle te lopen. Onderweg bedreigden de Duitse soldaten hen meerdere keren met de dood. In Zwolle werden ze indringend ondervraagd over hun verzetsactiviteiten. De gijzelaars gingen ervan uit dat hun laatste uur geslagen had, maar er gebeurde verder niets. Wel moesten de mannen in de omgeving van de IJsselbrug in de loopgraven werken. De foto is vermoedelijk gemaakt in Zwolle op zaterdag 14 april 1945, toen alle gijzelaars ongedeerd terugkeerden richting Heino en de bevrijding alsnog kon worden gevierd.
Bevrijding Haarle
Haarle, 3 september 1945, Fotograaf: onbekend. Bron: privécollectie Henk Vloedgraven.
Tijdelijke begraafplaats voor de tien in Haarle gesneuvelde Canadese soldaten in de wei van boer Nahuis. De lichamen werden later herbegraven op de Canadese begraafplaats in Holten. Naast de wei werd een monument opgericht ter na gedachtenis van deze 10 gesneuvelde Canadezen. Bij het 50-jarig bevrijdingsfeest 5 mei 1995, bracht een Canadese oud-militair deze foto mee.
Bevrijding Kampen
Kampen, 17 april 1945, Fotograaf: onbekend. Bron: Stadsarchief Kampen.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de Kamper Stadsbrug, vanwege de strategische ligging aan de monding van de IJssel, twee keer vernield. In mei 1940 werd de brug opgeblazen door het Nederlandse leger als onderdeel van het verdedigingsplan. En in april 1945 bombardeerden de vluchtende Duitse troepen de brug om de stad ontoegankelijk te maken.
Bevrijdingsfeest Deventer
Deventer, mei 1945, Fotograaf: onbekend. Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Bevrijdingsoptocht in de Sint Jurriënstraat te Deventer in mei 1945. Overal werden na de bevrijding dergelijke optochten gehouden. De kleur oranje spat van deze foto af. Rechts staan militaire voertuigen opgesteld. De inwoners van Deventer hadden zich bij de bevrijding op 10 april ook al laten gelden. Massaal waren ze de straat op gegaan, terwijl de Canadezen nog in gevecht waren met de Duitsers. “We hadden meer moeilijkheden om ons een weg te banen door de feestende burgers dan dat we last hadden van de vijand”, schreef een Canadese kapitein in zijn verslag. Aan de Diepenveenseweg kwamen twaalf feestvierders om het leven door Duits granaatvuur. Gelukkig kon een maand later de bevrijding echt gevierd worden.
Vervolging
Groepsfoto Deventer
Deventer, 12 of 13 september 1942, Fotograaf: onbekend. Bron: Etty Hillesum Centrum.
Een groep kinderen viert voor de laatste keer Joods nieuwjaar, 12 of 13 september 1942. De foto is gemaakt op de binnenplaats van de synagoge aan de Golstraat in Deventer. De meeste kinderen dragen de verplichte Jodenster, een zichtbaar teken van hun uitsluiting door de Duitse bezetter.
De foto kwam in 1998 tevoorschijn uit een oude lijst. Op één na zijn alle namen van de kinderen achterhaald. De meesten vonden binnen een half jaar na dit feestelijk moment een verschrikkelijke dood in Auschwitz of Sobibor. Alleen het meisje met de witte jurk in het midden, Felice Polak, overleefde de oorlog. Zij was tijdig ondergedoken met haar ouders en broer. In het Etty Hillesum Centrum in Deventer (naast de voormalige synagoge) is een film over Polak te zien.
Groepsfoto Zwolle
Zwolle, 7 april 1943, Fotograaf: mevrouw Maazen. Bron: Historisch Centrum Overijssel.
De buurtkinderen uit de Seringenstraat in de wijk Assendorp in Zwolle gaan samen op de foto in april 1943. In het midden van de foto staan drie Joodse kinderen uit het gezin Krammer. Zij zouden in juni 1943 met het zogenoemde kindertransport uit kamp Vught via Westerbork op transport worden gesteld naar het vernietigingskamp Sobibor en daar worden vermoord.
Werkkamp Nijverdal
Nijverdal, augustus/september 1942, Fotograaf: onbekend. Bron: Historische Kring Hellendoorn-Nijverdal.
Op de foto een groep Joodse mannen, in 1942 enkele maanden ondergebracht in het werkkamp Twilhaar. De mannen, voornamelijk afkomstig uit Groningen, werkten overdag onder leiding van Staatsbosbeheer (SBB) in de bossen van de Haarlerberg bij Nijverdal. De man met de pet , midden rechts op de foto, is SBB-voorwerker H. Meijer uit Marienheem. Uiterst rechts, nog juist zichtbaar, zien we H. Brinkman uit Nijverdal, die eveneens voorwerker van SBB was. Het verblijf van de Joden in kamp Twilhaar heeft geduurd van juli tot begin oktober 1942. De mannen moesten op 2 oktober naar Westerbork en werden vervolgens op transport gesteld naar Polen. Velen zouden de oorlog niet overleven.
Werkkamp Staphorst
Staphorst, april-oktober 1942, Fotograaf: onbekend, Bron: Joods Historisch Museum.
Vanaf 25 april 1942 gebruikte de Duitse bezetter Kamp Conrad als tijdelijke buffer voor Westerbork. Joodse mannen, voornamelijk uit Amsterdam, maar ook uit Staphorst en Meppel, werden verplicht tewerkgesteld en zo gelijktijdig geïsoleerd van hun familie. In het kamp hebben in totaal 340 Joodse mannen gewoond. Zij moesten bij Staphorst een weg, de Afschuttingsweg en een ernaast gelegen sloot, aanleggen. Deze weg wordt nu in de omgeving nog de Jodenweg genoemd en de sloot de Jodensloot. Op 3 oktober 1942 (Jom Kipoer) werden de mannen gedeporteerd naar Westerbork. Van daaruit werden zij naar Oost-Europese vernietigingskampen gestuurd. Slechts vier van hen zouden de oorlog overleven.
Deportatie Zwolle
Zwolle, 2 oktober 1942, Fotograaf: Jan Anthonie Eelsingh. Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Een groep Joodse Zwollenaren loopt voor de laatste keer hun stad uit, hun uiteindelijke ondergang tegemoet. Op hun jassen is nog vaag de davidsster herkenbaar. De foto is vermoedelijk op 2 oktober 1942 gemaakt, de dag voorafgaand aan het eerste transport van Joden uit Zwolle. Het waren overwegend vrouwen en kinderen die waarschijnlijk onder het mom van gezinshereniging naar Westerbork werden gebracht, waar hun mannen vanuit zogenaamde werkkampen ook naartoe kwamen. Op de voorgrond duwen drie mannen een kar met bagage. Drie Nederlandse agenten begeleiden het gezelschap, terwijl omstanders toekijken.
Deportatie Rijssen
Rijssen, 1943, Fotograaf: Hendrik de Goeijen, Bron: Rijssens Museum.
Op de in 1943 gemaakte foto zien we hoe de Joodse Rijssenaar Izaäk Heijman (95 jaar) met zijn tas, half verscholen achter zijn dochter Rachel, richting de Haarstraat wandelt. Daar staat de bus klaar die hem naar kamp Westerbork zal vervoeren.
Heijman zou niet meer terugkeren. Hij werd in april 1943 in het vernietigingskamp Sobibor vermoord en geldt als een van de oudste Holocaust-slachtoffers. Deze recent ontdekte foto is het enig bekende beeld van het wegvoeren van Joden in Twente.
Onderduik Zwolle
Zwolle, 31 maart 1944, Fotograaf: onbekend. Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Nico Noordhof en Atie Bartel boden in hun huis aan de P.C. Hooftstraat 18 in Zwolle onderdak aan veertien Joodse onderduikers. Hier vieren ze het paasfeest aan tafel in de huiskamer. Op deze foto staan ook Dries van Loggem, Gerard Caneel en Meier Caneel, die op dit adres de verzetskrant Vrij Nederland maakten. Deze foto is bijzonder omdat tijdens de oorlog maar weinig mensen een fototoestel en een fotorolletje hadden. Het maken van zo'n foto bracht bovendien het risico met zich mee dat de foto in verkeerde handen zou kunnen vallen en de mensen op de foto werden herkend. Dat is niet gebeurd. Alle veertien onderduikers overleefden de oorlog.
Onderduik Wierden
Wierden, april 1945, Fotograaf: onbekend, Bron: Historische Kring Wierden.
Een foto waarschijnlijk genomen vlak na de bevrijding bij de boerderij van familie Broeze, bijgenaamd De Hos. V.l.n.r. Hendrik Broeze, Wilhelmina Broeze-ter Horst, Johanna Groothaar-Broeze, Hendrik (2) Broeze, Jan Hendrik Broeze (geëmigreerd naar Canada), Hendrik Willem Broeze. De soldaat rechts was waarschijnlijk een onderduiker. Het meisje op de voorgrond een Joods meisje, dat Toosje Stuiver werd genoemd. Na de oorlog bleek haar familie niet meer in leven en werd ze in de familie opgenomen door een oom en tante. Ze woont tegenwoordig in Melbourne, Australië.
Bezetting en collaboratie
Bezetting Deventer
Deventer, zomer 1941. Fotograaf: A. Hijink. Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Een spandoek op de Worp bij Deventer kondigt de Duitse eindoverwinning aan. Eerder was het V-teken in Engeland geïntroduceerd als symbool van Victory. Door premier Winston Churchill kreeg het handgebaar met wijs- en middelvinger bekendheid. De BBC riep Nederlanders op om het V-teken ook op gebouwen en muren aan te brengen. De Duitse propagandaminister Goebbels kwam daarop met een tegencampagne, waarbij de V werd geclaimd voor de Duitse victorie.
Colportatie Zwolle
Zwolle, datum onbekend, Fotograaf onbekend, Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Een colporteur met het weekblad Volk en Vaderland op de Oude Vismarkt in Zwolle. Volk en Vaderland (vaak afgekort tot VoVa) was van 1933 tot 1945 het propagandablad van de Nationaal- Socialistische Beweging in Nederland (NSB). Het blad werd iedere week overal in Nederland op straat verkocht. Op het hoogtepunt in 1943 steeg de oplage naar 200.000 exemplaren. De naam Volk en Vaderland werd na de oorlog voor 75 jaar verboden verklaard; pas in 2023 mag zij weer worden gebruikt als naam van een persorgaan.
Commissaris Overijssel
Zwolle, 27 augustus 1941, Fotograaf onbekend. Bron: NIOD, Amsterdam (Beeldbank WO2, beeldnummer 24914).
Egon von Bönninghausen (rechts midden) inspecteert in WA-uniform een erewacht van de Jeugdstorm in de Diezerstraat te Zwolle, voorafgaand aan zijn installatie als Commissaris van Overijssel in 1941. Overijssel was de vijfde provincie waar de Duitsers een nieuwe commissaris installeerden, in een poging het bestuur van Nederland geleidelijk naar hun hand te zetten. Von Bönninghausen (1899) was een overtuigd nationaalsocialist. Als burgemeester van Ootmarsum kreeg hij in 1939 oneervol ontslag na pro-Duitse uitlatingen. Na de Duitse inval werd hij als een van de eerste NSB-ers tot burgemeester (van Hilversum) benoemd. Als commissaris van Overijssel trad hij eigenzinnig en autoritair op. Door een hevig conflict met NSB-districtsleider Jager, waarin Von Bönninghausen het onderspit dreigde te delven, meldde de fanaticus zich in augustus 1942 aan voor de strijd aan het Oostfront. Daar sneuvelde hij in februari 1943.
NSB Deventer
Deventer, 27 juni 1941, Fotograaf: glasnegatieven Brinkman. Bron: Historisch Centrum Overijssel, Stadsarchief Deventer. De foto is ingekleurd door Piece of Jake/Jakob Lagerweij.
Massabijeenkomst van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP) en de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) op de Brink voor de Waag. Spreker was de Beauftragte van de Rijkscommissaris voor Overijssel, dr. W. Schröder. Bij de Waag was een bekisting rond het bordes aangebracht met daarop de spreuk: Mit Adolf Hitler in den Sieg. Aan weerszijden van het spreekgestoelte stonden een Dienstgruppe van de NSDAP en een erewacht van de W.A., de knokploegen van de NSB.
Oostboeren Oldenzaal
Oldenzaal, 19 maart 1942, Fotograaf: D. Koper. Bron: NIOD (Beeldbank WO2, beeldnummer 78827).
Hitler wilde in zijn drang naar Lebensraum de veroverde gebieden in met name Oekraïne en de Baltische staten koloniseren. Ook vanuit Nederland meldden zich vrijwilligers aan om zich in Oost-Europa als kolonist te vestigen. Een honderdtal boeren verzamelde zich in maart 1942 op perron van station Oldenzaal om per trein naar het Oosten te vertrekken. De Oldenzaalse NSB-burgemeester Weustink (op de voorgrond) hield hen in zijn toespraak voor dat hun arbeid van groot belang was voor de Duitse eindoverwinning. In de praktijk werden de uitgezonden boeren veelal ingezet als bedrijfsleider op gecollectiviseerde landbouwbouwbedrijven. Menigeen werd het slachtoffer van aanslagen door partizanen of in latere instantie het Rode Leger. De overige boeren keerden gedesillusioneerd naar huis terug.
Arbeidskamp Holten
Holten, 1943/1944, Fotograaf: onbekend. Bron: Oudheidkamer Holten.
Op 4 januari 1943 opende de Nederlandse Arbeidsdienst (NAD) het arbeidskamp President Steyn aan de Helhuizerweg in Holten. Tweehonderd arbeiders namen hun intrek in houten barakken aan de voet van de Holterberg. De mannen werden onderworpen aan een strak regime: meerdere malen per dag op appèl, schoonmaken, sporten en werken in de bossen. Eén keer in de drie weken mochten zij een weekend naar huis. Naast de werkzaamheden wilde de bezetter ook nationaalsocialistische ideeën overbrengen. Dat mislukte. Het kamp werd in september 1944 verlaten en in maart 1945 bliezen de Duitsers de barakken op. Een aantal gebouwen bleef gespaard. Hier werden later de Canadese bevrijders ondergebracht.
POB Schalkhaar
Schalkhaar, 1 februari 1944, Fotograaf: onbekend. Bron: NIOD (Beeldbank WO2 beeldnummer 81431).
In gezelschap van höhere SS- und Polizeiführer Hanns Albin Rauter (geheel links) en Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart (links) inspecteert Reichsführer SS Heinrich Himmler het Politie Opleidingsbataljon te Schalkhaar in 1944. In de Westenbergkazerne even buiten Deventer was in 1941 een opleiding gestart voor Nederlandse politieagenten volgens nationaalsocialistische principes. De rekruten kregen er een militaire training en werden na afronding van hun opleiding onder meer ingezet voor het oppakken van joden. Naast overtuigde NSB-ers trok Schalkhaar veel Nederlandse jongemannen die de opleiding gebruikten om aan tewerkstelling in Duitsland te ontkomen. Evengoed brachten zij de HItlergroet, ook aan het hoge nazibezoek op de foto. Himmler was als hoofdverantwoordelijke voor de holocaust een van de grootste oorlogsmisdadigers aller tijden.
Bezetting Kampen
Kampen, 1944. Fotograaf: B. Sturms. Bron: Stadsarchief Kampen.
Duitse militairen marcheren tijdens een parade op de Oudestraat ter hoogte van de Plantage in Kampen. De foto is gemaakt door de fotograaf B. Sturms in 1944. Het was in de oorlog verboden foto's te maken van de bezetter. Dat maakt deze heimelijk gemaakte opname, vanuit een zolderraam ter hoogte van Oudestraat 113, zo bijzonder.
Arrestatie landverraders Deventer
Deventer, 10 april 1945, Fotograaf: fotocollectie Anefo. Bron: Nationaal Archief.
Kinderen van een NSB-familie worden opgehaald door leden van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (NBS), kort na de bevrijding van Deventer. Overal in het land waren NBS-Bewakingstroepen gevormd, die na het vertrek van de Duitse bezetter de taak hadden om orde en rust te handhaven. Daartoe behoorde ook het aanhouden van (vermeende) landverraders. Soms gingen de in blauwe overall geklede NBS-ers iets te voortvarend te werk en kon niet worden voorkomen dat de plaatselijke bevolking haar woede koelde op onschuldige personen.
Verzet en repressie
Gevangenen Enschede
Enschede, oktober/november 1940, Fotograaf: onbekend. Bron: privécollectie Ineke van Dorrestein-Hoogland.
Riet Hoogland (rechts) en Emmy Naarding, twee werkneemsters van textielfabriek Van Heek, achter de tralies in het politiebureau van Enschede. Het tweetal was aangehouden na het overtypen van een gedichtje over de bombardementen op Rotterdam, dat door de Duitse bezetter werd opgevat als 'politieke misdaad'. Ze zouden later worden overgebracht naar het beruchte Oranjehotel in Scheveningen, de enige gevangenis in Nederland onder Duitse leiding. Riet Hoogland hield van haar verblijf in de gevangenis een uniek dagboek met tekeningen bij. De aantekeningen op wc-papier smokkelde ze via de baleinen van haar bh naar buiten.
Onderduik Enter
Vriezenveen 1944, Fotograaf: Frits Lamberts/rifa. Bron: Nederlands Fotomuseum.
De ondergedoken studenten Henk Lantink en Wim Lammers brengen de geallieerde opmars in kaart op basis van berichten van Radio Oranje. De foto is gemaakt in het laatste jaar van de bezetting en maakt deel uit van een opzienbarende serie foto’s uit oorlogstijd door fotograaf Frits Lamberts (1920-2007). Deze Vriezenveense jongeman kreeg in 1943 een fototoestel, dat van een overleden vriend was geweest. Hij maakte met zijn Leica stiekeme opnames van onder meer de Duitse bezetters en hun uiteindelijke aftocht.
Concentratiekamp Ommen
Ommen, 1943, Fotograaf: onbekend.Bron: NIOD (Beeldbank WO2 beeldnummer 62134).
Gevangenen uit kamp Erika verrichten dwangarbeid op een boerderij in de omgeving van Ommen. Kamp Erika fungeerde van 1942 tot de bevrijding als gevangenis en strafkamp voor Nederlanders van allerlei pluimage. Zowel veroordeelde zwarthandelaren, ontduikers van de Arbeidsinzet als opgepakte verzetsstrijders hebben in het kamp gevangen gezeten. Zij hadden te maken met Nederlandse bewakers die de gevangenen stelselmatig vernederden en mishandelden. Vele tientallen Nederlanders kwamen als gevolg van hun optreden om. Een bewaker declareerde zelfs een nieuw geweer omdat hij zijn kolf had stuk geslagen op de gevangenen.
Koerierster Zwolle
Zwolle, 31 augustus 1944, Fotograaf: onbekend. Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Corrie Kieft was één van de koeriersters die vervalste documenten en wapens op de fiets vervoerde voor de Zwolse verzetsgroep 'De Groene' van Henk Beernink. Jonge vrouwen konden zich in de oorlog makkelijker verplaatsen dan jonge mannen, die een veel groter risico liepen opgepakt te worden. Koerierswerk voor het verzet was heel gevaarlijk. In maart 1945 werd Corrie Kieft gearresteerd door de beruchte Zwolse agent Piet Cieraad van de Sicherheitsdienst. Ze werd afgevoerd naar Westerbork, maar zou de oorlog wél overleven.
Joods verzet Zwolle
Zwolle, 1943, Fotograaf: onbekend.Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Aan de P.C. Hooftstraat 18 in Zwolle maken de Joodse onderduikers Gerard Caneel, Meier Caneel en Dries van Loggem een uitgave van de illegale krant Vrij Nederland. De illegale kranten, zoals Vrij Nederland, keerden zich tegen de propaganda van de nazi's, protesteerden en waarschuwden tegen maatregelen van de bezetter, legden de betekenis uit van verzetsdaden en brachten nieuws dat niet in de gewone kranten stond. Het maken en verspreiden van illegale kranten was gevaarlijk werk, er stond de doodstraf op. Zelfs het in bezit hebben van één exemplaar was al levensgevaarlijk.
NBS Stegeren
Stegeren, 1944/1945, Fotograaf: onbekend. Bron: 4 mei Comité Vroomshoop
De verzetsgroep Salland verplaatste door verraad noodgedwongen haar domicilie naar het Stegerenseveld nabij de buurtschap Stegeren. Daar zouden tot de bevrijding van Vroomshoop op 5 april 1945 in totaal veertien geslaagde droppings plaatsvinden. Daarbij werden wapens, munitie, proviand, zendmateriaal en ook acht geheime agenten gedropt. Ook werden de nodige sabotage-activiteiten verricht. Kapitein Evert Lancker uit Hoge Hexel gaf leiding aan de verzetsgroep. Het droppingsveld bevond zich vlakbij kamp Erika in Ommen, maar is nooit ontdekt. Toch dreigde het faliekant mis te gaan, toen de verzetsgroep zich bij het onderduikershol liet vereeuwigen, compleet met gevechtstenue. Het bewuste filmrolletje leek veilig te zijn bij de vaderlandslievende fotograaf Kolkman in Wierden, maar een onverwachte Duitse huiszoeking veranderde alles. Verzetsman Andries Lohuizen werd in het Huis van bewaring in Almelo geconfronteerd met een bikkelhard verhoor, maar sloeg niet door. Daardoor bleef de onbezonnen daad zonder gevolgen.
NBS-ers Hasselt
Hasselt, 31 juli 1944, Fotograaf: onbekend. Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Tijdens de bezetting lag een schip verscholen tussen het riet in een zijarm van het Zwartewater, kort bij de monding van de Vecht. Het schip werd gebruikt door de Zwolse ondergrondse groep 'De Groene'. Geallieerde bemanningsleden uit neergeschoten vliegtuigen werden er tijdelijk ondergebracht, in afwachting van hun mogelijke terugkeer naar Engeland. Ook werden onderduikers opgevangen die op de vlucht waren voor de Duitsers, bijvoorbeeld omdat ze zich wilden onttrekken aan de arbeidsinzet. Op deze foto staan van links naar rechts: Toon Linssen, Xavier Janssen, Paul Verlaets en Chris Bosmans. Ze waren vanaf september 1944 ingeschreven bij de Binnenlandse Strijdkrachten en maakten deel uit van de grotere verzetsgroep Salland.
NBS Vroomshoop
Vroomshoop, 5 april 1945, Fotograaf: onbekend. Bron: privécollectie Hans Nieboer.
Voor hotel Koekkoek aan de Hoofdstraat in Vroomshoop poseerde direct na de bevrijding op 5 april 1945 de Groep Vroomshoop van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten. De verzetsgroep Vroomshoop had kort daarvoor nog gevochten tegen de Duitsers langs het Overijssels kanaal. Op de foto v.l.n.r.: Wicher Vaartjes, Jan Veltink, Bertus Maters, Hendrik Jan Koning, Henk Davenschot, Klaas Mulder, commandant Frits Haselhoff, Roelof van Lohuizen, Sjouke Gerrits, Evert Vaartjes, Johan Rutgers, Jan Rutgers en Willy Zandman. Gehurkt vlnr: Alex Drenth, Roelof Melenberg, Levert Schuurman, een onderduiker, Reindert de Jong en Hendrik Jan Ningbers.
Begrafenis Verzetsmensen Zwolle
Zwolle, 4 mei 1945, Fotograaf: Foto Voerman Zwolle+Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Op begraafplaats Kranenburg in Zwolle werden na de bevrijding Zwolse verzetsmensen die elders in het land waren doodgeschoten, naast elkaar herbegraven. In totaal kregen 27 personen op de begraafplaats een oorlogsgraf. Op de foto staan ook jongeren in het uniform van de padvinderij. De scouting was tijdens de oorlog verboden omdat de organisatie weigerde samen te werken met de Duitse Jeugdstorm. De afzonderlijke scoutinggroepen bleven echter wel illegaal bestaan en hielpen soms mee met het verzet.
Concentratiekamp Enschede
Enschede, 25 mei 1945, Fotograaf: Henk Brusse. Bron: collectie Brusse.
De Enschedese fotograaf Henk Brusse maakte kort na de bevrijding deze bijzondere foto. We zien een groep Nederlandse ex-gevangenen van het concentratiekamp Dachau, die door de Amerikanen zijn gerepatrieerd met een speciale bus. Op de bus staat de tekst 'From Dachau Conc. Camp. Thank you Yanks!'. De foto is op 25 mei 1945 genomen.
Dagelijks leven
Distributie Deventer
Deventer, 14 mei 1940, Fotograaf: onbekend. Bron: Historisch Centrum Overijssel. De foto is ingekleurd door Piece of Jake/Jakob Lagerweij.
Toen op 10 mei 1940 de Duitsers Nederland binnenvielen, blies men volgens plan de spoorbrug en schipbrug bij Deventer op. Het lukte de Duitse troepen evenwel om bij Zutphen de IJssel over te steken. Al in de middag van 10 mei was Deventer in Duitse handen. Deze foto dateert van ná 10 mei. Op de achtergrond zien we de verwoeste spoorbrug. Omdat er nog geen toegankelijke bruggen waren, bracht men de broden per boot naar de overkant, naar de Hoven. Op de achtergrond is een voertuig van het Nederlandse leger te zien, dat niet meer aan de overkant had kunnen komen en in de IJssel was gedumpt.
Brug Kampen
Kampen, 23 april 1941. Fotograaf: A. Hustinx. Bron: NIOD (Beeldbank WO2 beeldnummer 172347).
Een uitzonderlijke kleurenfoto op een voorjaarsdag in 1941. Passagiers steken de IJsselbrug over naar de stad Kampen. Dat het oorlog is, blijkt uit het grote bord dat aangeeft dat Duitse voertuigen voorrang hebben. Er vindt een controle plaats op de brug, mogelijk op persoonsbewijzen, die vanaf april 1941 verplicht waren voor alle Nederlanders van 15 jaar en ouder. Een geüniformeerde politieman staat vriendelijk toe te kijken. De beide bakfietsen duiden erop dat er werk aan de winkel is. Boerenwagens tot 4000 kilo steken de brug nog over, aldus het waarschuwingsbord.
Vervoer Zwolle
Zwolle, datum onbekend. Fotograaf: Daan Querner. Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Benzine was tijdens de bezetting niet of nauwelijks te krijgen. Reden voor handige sleutelaars om de motor van hun auto of vrachtwagen om te bouwen, zodat deze op houtgas of lichtgas kon rondrijden. Om het gas mee te nemen werd een enorme tank op het dak aangebracht of werd de brandstof in een aanhangwagentje meegenomen. Veel vermogen had zo'n hout of gasgestookte auto niet. Bij een kleine helling moesten de inzittenden uitstappen om de auto omhoog te duwen. Hier zien we een auto met een houtgasgenerator voor hotel Wientjes in Zwolle.
Hongerwinter Zwolle
Zwolle, 1944/1945. Fotograaf: Daan Querner. Bron: Historisch Centrum Overijssel.
Tijdens de oorlogswinter in 1944-1945 staken tienduizenden mensen de IJsselbrug in Zwolle over om in Noordoost Nederland eten te bemachtigen. Vooral vrouwen, kinderen en oudere mannen gingen op stap met handkarren, fietsen of bakfietsen, zoals hier in de buurt van Zwolle. Ze trokken rond in kleine groepjes van vier of vijf personen. Bij beschietingen kon zo'n groepje mensen beschutting zoeken in zogenoemde mangaten, die langs de weg waren gegraven. De hongersnood ontstond door problemen met de voedseldistributie, vervoersbeperkingen en winterse omstandigheden. Vanaf december 1944 kwamen westerlingen massaal naar Overijssel. Op 1 maart 1945 ging de zogenaamde IJssel-Sperre in. Het aantal mensen dat toen nog over de IJsselbrug mocht, was zeer beperkt.
Luchtoorlog Schuilplaats Markelo
Markelo, datum onbekend. Fotograaf: Hartgerink. Bron: privécollectie familie Varenhorst-Kooymans.
Op de foto moeder en zoon Kooymans, die bescherming vinden in de duiker onder de weg vlakbij hun boerderij in Markelo. Bij bombardementen en beschietingen zochten ze altijd hun toevlucht tot deze relatief veilige plek. Binnen 800 meter van de boerderij waren de Duitsers gelegerd in de wal van het Twentekanaal, waardoor beschietingen soms heftig waren. De duiker ligt er nog steeds.
